امروز؛ جمعه 7 آذر 1399  - حضرت محمد(ص):  هر کس بر خوارى ساعتى دانش آموختن صبر نکند، براى همیشه در خوارى نادانى بماند./عوالی اللآلی : ۱ / ۲۸۵ / ۱۳۵ منتخب میزان الحکمة : ۳۹۸
  • مقالات همایش بزرگداشت دکتر جعفری لنگرودی

مفهوم مسئولیت مدنی

نویسنده:

ایرج بابائی

مقدمه

مسئولیت مدنی اصطلاحی نسبتاً نو در ادبیات حقوقی ایران به شمار می‌رود که معادل اصطلاح responsabilité civile در حقوق فرانسه است. مسئولیت مدنی بخشی از حقوق مدنی است که در آن به بیان احکام راجع به تکلیف به جبران و تدارک خسارت وارده به دیگری پرداخته می‌شود. این اصطلاح با تصویب قانون ۱۳۳۹ به ادبیات قانون‌گذاری ایران وارد شده و در دکترین حقوقی توسعه بسیار یافته و ادبیات وسیعی را به خود اختصاص داده است. علی‌رغم توسعه و رواج این اصطلاح در حقوق ایران، به نظر می‌رسد که تعریف روشنی از این اصطلاح برای تبیین دامنه مفهومی و احکام آن ارائه نشده است و این ابهام مفهومی موجب بروز اختلاف نظرات جدی در مورد دامنه اعمال و شرایط ایجاد آثار مسئولیت در حقوق ایران شده است.

برای دانلود مقاله اینجا کلیک کنید.

خردپذیری حقوق؛ تبیین مرزهای تعقّل و تعبّد

نویسنده:

حسین سیمایی صرّاف

تقدیم به استاد جعفری لنگرودی

مقدمه

حقوق ایران -که در وابستگی آن به فقه و التزام‌اش به مبانی شرع تردیدی نیست – با سایر نظام‌های حقوقی که از بُن، بر پایۀ عقل و عرف بنیاد شده‌اند از حیث دامنۀ خردورزی و آزادی عقل‌گرایی تفاوت‌های بسیاری دارد. از آن جا که بنای فقه-علاوه بر عبادات در بخشی از معاملات هم بر بنیاد تعبّد استوار است، لذا حقوق موضوعه ایران -که آبشخور اصلی‌اش فقه است- در حوزه‌های بسیاری همچون حوزه‌های جزایی، احوال شخصیه و گاهی در عقود و ایقاعات، غیر منعطف و غیرقابل تعقّل به نظر می‌رسد.

در این نوشتار کوتاه، نویسنده پس از بیان دیدگاه استاد جعفری لنگرودی دربارۀ مرزهای تعقّل و تعبّد، می‌کوشد تا نخست مفهوم تعبّد و تعقّل را بیان کند و سپس مرزهای تعقّل و تعبّد را تبیین و تعیین کند و از آن جا که دیدگاه جان لاک دربارۀ قلمرو ایمان و عقل با دیدگاه اصولیان دربارۀ تعقّل و تعبّد شباهت فراوان دارد، در آغاز نظریۀ جان لاک و متعاقباً نظریۀ اصولیان بیان خواهد شد. ثمرۀ شناخت حوزۀ تعقّل در فقه، کشف ظرفیت‌های تحوّل در فقه است. لذا نگارنده از امضایی بودن برخی از احکام، قابل تغییر بودن آنها را با استفاده از سازوکارهای اصولی به اثبات می‌رساند. به همین مناسبت برخی از موانع کارکرد عقل در فقه تحت عنوان چالش‌ها مورد بررسی قرار گرفته، راه­حل‌هایی برای رفع موانع و کارآمدی فقه از طریق کاربست عقل ارائه می­شود. در نهایت، نقد و نظری بر دیدگاه استاد جعفری لنگرودی در باب تعقّل و تعبّد انداخته می‌شود و با نتیجه‌گیری، مقاله پایان می‌یابد.

برای دانلود این مقاله اینجا کلیک کنید.

حق جزء مؤلف عدالت

نویسنده

محمد راسخ

درآمد

«حق» یکی از مهم­ترین مفاهیمی است که در قلمروهای سیاسی، (گاه) اخلاقی و (مهم­تر) حقوقی به کار بسته می­شود. حق دارای وجوهی مختلف است که نویسندگان از دیدگاه مکاتب گوناگون یک یا چند وجه از این وجوه را تحلیل و بررسی کرده­اند. در آغاز، ساختار زیر را در تعریف حق می­توان پیش نهاد: «(الف) در برابر (ب) به دلیل y حق بر x دارد». بر این اساس، حق حداقل از چهار عنصر تشکیل می­شود: یکم، صاحب حق ((الف) در ساختار پیش­گفته)؛ دوم، موضوع حق (یعنی x)؛ سوم، مخاطب یا شخصی که حق برای او اظهار و ادعا می­شود (یعنی (ب))، همان شخصی که تکلیفی متلازم با حق بر او بار می­شود؛ و چهارم، آنچه حق بر آن بنا می­شود، یا مبنای موجِّه حق (یعنی y). این چهار عنصر به نوبه خود تشکیل­ دهنده وجوه سه­ گانه حق­اند. یکم، طرف­های حق (صاحب حق و صاحب تکلیف)؛ دوم، موضوع حق؛ و سوم، مبنا یا نظریه موجِّه حق. این وجوه را می­توان، به ترتیب، وجوه «ربطی»، «انتفاعی» و «توجیهی» حق نامید.

در خصوص وجه توجیهی حق، دو گونه نظریه موجِّه حق در نوشته­های نظری مربوط یافت می­شود. در یک سو، نظریه­ هایی قرار دارند که از سنت حقوق طبیعی بر می­خیزند. در دیگرسو، به تعبیر عام، نظریه­ های غیرحقوق طبیعی قرار دارند. نظریه­های اخیر نه بر ویژگی ­هایی طبیعی یا بدیهی که بر پاره­ای اصول بایدانگار بنا شده­اند. از این رو، آنها را می­توان به نظریه­های سه­گانه ­آزادی­ـ­بنیاد، خودآیینی­ـ­بنیاد و برابری­ـ­بنیاد طبقه­بندی کرد.

در این مقاله، یکی از مهم­ترین و پرداخته ­ترین نظریه­ های موجِّه آزادی­ـ­بنیاد در باب حق را، که به­درستی حق را در بافت و زمینه عدالت قرار داده است، تببین و نقد می­کنیم. بی­گمان، حق از اقتضائات عدالت است و اهمیت نظریه­ای که در این تحقیق بررسی می­کنیم، سوای انتقادهای وارد به برخی ادعاهای آن، در توجه به این سویه حق است. این نظریه متعلق به پروفسور هیلل استاین است.

برای دانلود مقاله اینجا کلیک کنید.

شاعری با تخلّص ارغنون

محمدرضا خسروی

درآمد:

من از بازتاب این حقیقت هیچ پروایی ندارم که بنویسم در همه دوران معاصر – که بالنده­ترین روزگار علم حقوق به حساب می‌آید- کسی را نداریم که در اندازه­های استاد جعفری لنگرودی تن به کار داده باشد. آن هم کارهایی سترگ با ابعادی شگفت.

برای دانلود مقاله اینجا کلیک کنید.

داوری در آثار استاد جعفری لنگرودی

نویسنده:

عبدالله خدابخشی

مقدمه:

برخی، مفاهیم حقوقی را گاه با نگاه ادبی، در متون تاریخی دنبال می‌کنند. آنچه فیلیپ مالوری در کتاب «ادبیات و حقوق» نگاشته و به ترجمه کلانتریان منتشر شده، از این موارد است. بی‌گمان متون ادبی با داوری آشناست و شاعران نیز به کنایه یا تصریح، آن را توصیف کرده‌اند. تاریخ نیز مطالب زیبایی دارد و از داوری‌های خوب و بد یاد می‌کند. اما اینکه عنوان داوری در آثار محمدجعفراستاد جعفری لنگرودی را انتخاب کردیم، به این علت بر می‌گردد که آثار ایشان، خود یک دوره کامل ادبی، فقهی و حقوقی و شایسته استقلال است و شأن این را دارد که بدون دیگر آثار، مورد تتبع قرار گیرد. موضوعات مختلف حقوقی را می‌توان در آثار وی جست‌وجو کرد اما انتخاب داوری دلایلی دارد:

از یکسو به داوری علاقه‌مندیم و عجیب است عاشق نازیبایی شده‌ایم که اگر آرایش قانونی نیابد، هر روز زشتی آن بیشتر می‌شود که خود داستانی ملال‌آور دارد!

از سوی دیگر، وی هرچند در زمینه داوری، کتاب خاصی نداشته است اما در لابلای آثار بسیار خود، مباحثی از داوری را درنظر داشته و استنباطی به عمل آورده که نشان می‌دهد اگر اراده کند حقوق داوری جانداری را به آثار خویش می‌افزاید (مَلِک ان یَملک). دلیل سوم نیز تمرکز بر نقطه نظرات یک صاحب نظر و کمک به توسعه ادبیات داوری است.

مباحث داوری بسیار است. برای طرح مختصری از دیدگاه‌های استاد جعفری لنگرودی، مطالب در دو گفتار با عنوان داوری و قواعد ماهوی (گفتار نخست) و داوری و قواعد دادرسی (گفتار دوم) با اشاره به پاره‌ای از مهمترین فروع ذیل هر گفتار، بیان می‌شود.

برای دانلود مقاله اینجا کلیک کنید.

ترمینولوژی حقوق

نویسنده:

محمدعلی اردبیلی[۱]

در میان آثار پُرشمار استاد جعفری لنگرودی، برخی از آن‌ها، صرف‌نظر از محتوا که از تخصص و تبحر وی در حوزه فقه و حقوق حکایت می‌کند، جایگاه بسیار با ارزشی دارند. شرح و تفصیل موضوعات متنوع این رشته در قالب فرهنگ لغات، دایره‌المعارف (دانشنامه)‌ها و ترمینولوژی، معرف دقت نظر، نظم و انضباط فکری و به ویژه انتخاب شیوه‌های موثری است که دقیقاً از یک معلم در مقام آموزش دانشجویان و دانش‌پژوهان انتظار می‌رود. ما استاد جعفری لنگرودی را در چه در سال‌هایی که در ایران به امور اجرایی و سپس آموزشی مشغول بوده و چه در سال‌هایی که دور از وطن با همان شور و شوق دوران جوانی، ایام عمر را به تحقیق و تتبع سپری کرده، همواره به عنوان معلمی که حاصل عمر را در طبق اخلاص نهاده و تقدیم شیفتگان دانش حقوق نموده است، می‌شناسیم. نقل خاطره‌ای را در این باره بی‌مناسبت نمی‌دانم. فراموش نمی‌کنم که در سال ۱۳۵۸، نخستین بار که به دیدار استاد در اتاق کارشان در دانشکده حقوق دانشگاه تهران رفتم، ایشان را پشت میز مشغول یادداشت‌برداری از متن کتابی نسبتاً قطور دیدم. وقتی سخن از شیوه یادگیری و سهولت استفاده از مطالب کتاب به میان آمد، استاد در همان حال که با نگاه به کتاب به نوشتن ادامه می‌داد، اشاره به جعبه کوچکی روی میز و برگه‌های درون آن نمود و از محاسن کار فیش‌برداری جملاتی به زبان آورد. من چون تازه از فرنگ برگشته بودم و با این شیوه یادداشت‌برداری و واژه «فیش» آشنایی داشتم، در حالی که این کلمه را زیر لب تکرار می‌کردم سر خود را به نشانه تایید تکان دادم. استاد هم‌چنان که به سخنان خود ادامه می‌داد، سر از کتاب برداشت و رو به من کرد و گفت؛ برگیزه و برگیزه‌نویسی. مقصود ایشان را بی‌درنگ دریافتم، ولی نخستین بار بود که این کلمه را می‌شنیدم. از قرار این واژه پارسی و به معنی کارت (کارت تبریک، کارت عروسی) و یا پاره کوچکی از کاغذ است که روی آن پیام یا خواسته‌ای را می‌نویسند. ولی من پس از آن دیدار با مراجعه به کتاب‌های لغت و واژه‌نامه‌هایی که در اختیار داشتم، هر چه جست و جو کردم اثری از این واژه نیافتم. ولی پس از چاپ و انتشار مجموعه سه جلدی دایره‌المعارف علوم اسلامی، مشاهده کردم که استاد خود این واژه را در برابر فیش در مقدمه جلد نخست به کار برده است. البته فرهنگستان اول برابر واژه‌های فیش و فیشیه فرانسوی واژه برگه و برگه‌دان را نهاده است که امروزه به کار می‌رود و واژه برگه در ترکیب‌هایی مانند برگه عبور، برگه امتحانی، برگه هلو همان معنی تکه یا پاره را افاده می‌کند.

 

برای دانلود مقاله اینجا کلیک کنید.


آخرین شماره فصلنامه

آخرین شماره فصلنامه دانشنامه های حقوقی

صاحب امتیاز
مرکز پژوهشی دانشنامه های حقوقی علامه

سردبیر
سید حسین صفایی

مدیرمسئول
محمد درویش زاده

گروه دبیران (بر اساس حروف الفبا)
محمد آشوری
گودرز افتخار جهرمی
محمدجواد جاوید
محمدجعفر حبیب زاده
سعید حبیبا
محمد درویش زاده
محمد راسخ
حبیب‌اله رحیمی
محمدجواد شریعت باقری
سید حسین صفایی
عباس کریمی
حمید گوینده
محسن محبی
سید مصطفی محقق داماد
حسین مهرپور

کارشناس تخصصی
محمد هادی جواهرکلام